Dijetetska biljna vlakna i bolesti
Opstipacija
Iskustva značajnog broja studija pokazala su veliki značaj primene dijetskih biljnih vlakana u lečenju konstipacije. U svakodnevnoj kliničkoj praksi primena dijetskih biljnih vlakana je prva mera koja se savetuje u lečenju problema sa pražnjenjem debelog creva, pa čak i u dečijem uzrastu.
Divertikuloza
Kod bolesnika sa divertikulozom jedna od mera u terapijskom tretmanu podrazumeva i primenu dijetskih biljnih vlakana. Rezultati jedne velike studije pokazali su da primena dijetskih biljnih vlakana može preventirati divertikuloze. Studija je sprovedena kod 40.000 bolesnika, srednje i starije životne dobi, a kao rezultat potrvrdila je da visoki sadržaj dijetskih biljnih vlakana u ishrani smanjuje rizik simptomatskedivertikuloze.
Karcinom debelog creva
Nekoliko studija pokazalo je povoljne efekte primene dijetskih biljnih vlakana u redukciji rizika razvoja karcinoma debelog creva, dok su druge isključile ovu povezanost. U prilogu povoljnog efekta primene dijetskih biljnih vlakana u redukciji rizika razvoja karcinoma debelog creva su pokušaji objašnjenja mogućih genetskih mehanizama efekta i to povećavajući volumen stolice, smanjujući vreme prolaska sadržaja kroz crevo, čime se smanjuje trajanje ekspozije crevnog zida kancerogenim sadržajima. Iako su neke studije potvrdile protektivne efekte dijetskih biljnih vlakana na razvoj karcinoma debelog creva, ostalo je nejasno da li su ti efekti isključivo vezani za njih, ne isključujući mogućnost da i neki drugi sastojci hrane - antioksidanti, ili druge biološki aktivne komponente, mogu imati takve efekte. Rezultati EPIC studije (European Prospective Investigation intoCancer and Nutrition), pokazali su da u populaciji sa smanjenim prosečnim unosom dijetskih biljnih vlakana, dvostrostruko povećanje njegovog unosa može redukovati rizik kolorektalnog karcinoma za 40%.
Hiperlipidemije
Neke studije su istakle hipoholesterolemijske efekte primene dijetskih biljnih vlakana. Uz dijetski režim ishrane, vlakna - naročito rastvorljiva - su jedna od preporuka u lečenju lipidskih i lipoproteinskih poremećaja. Za rastvorljiva biljna vlakna je dokazano da dovode do sniženja nivoa ukupnog holesterola za 6-7% u zdravih i 10-19% u osoba shiperholesterolemijom. To je istovremeno praćeno i sniženjem aterogenog LDL holesterolai a po B-100. Mehanizmi kojima se objašnjavaju ovi efekti su povećanje ekskrecije zučnih kiselina vezivanjem za katjone u stvorenom gel filtracionom sistemu, što ima za posledicu smanjenja holesterolskog "pool"-a a za izradu žučnih kiselina, čime se smanjuje njihova enterohepatična cirkulacija. Kao posledica ovoga, dolazi do povećanja broja specifićnih LDL- receptora ili apo B.E receptora na hepatocitima i povećanog preuzimanja holesterola u krvi.
Ishemijska bolest srca
Mnogobrojne studije, pokazale su povoljne efekte primene dijetskih biljnih vlakana na razvoj ishemijske bolesti srca, ali u svetu povoljnih efekata na faktore rizika: gojaznost, hiperholesterolemiju, hipertrigleciridemiju, poremećaj glikozne tolerancije, ali i direktnim efektima na razvoj ateroskleroze. Međutim, neke studije su pokazale da primena dijetskih vlakana per se ne može dovesti do redukcije kardiovaskularnog morbiditeta. Sa druge strane njihova zastupljenost u ishrani može biti odraz pravilne ishrane i stila života, te u tom kontekstu dolazi do snižavanja rizika razvoja ishemijskebolesti srca. Takođe, nije zanemarljivo prisustvo antioksidativnih materija nađenih u hrani bogatoj dijetskim biljnim vlaknima u prevenciji ishemijske bolesti srca.
Šećerna bolest
Tokom osamdesetih godina prošlog veka vladalo je mišljenje da primena dijetske ishrane izuzetno bogate dijetskim biljnim vlaknima, posebno onim solubilnim, dovodi povoljnih efekata na glikoregulaciju u dijabetesnih bolesnika. Međutim, kasnije studije supokazale da tek višestruki sadržaj od preporučenog unosa dijetskih biljnih vlakana ima povoljne efekte na glikoregulaciju u dijabetesnih bolesnika.
U skladu sa rezultatima novih studija, American Diabetes Association je načinila reviziju sadržaja dijetskih biljnih vlakana neophodnih u ishrani dijabetesnih bolesnika, poput onih bez insulina na 20-35g na dan.
Primena rastvornih dijetskih biljnih vlakana usporava pražnjenje želuca, proces varenja i apsorciju glukoze sa smanjenjem postprandijalne glikemije, što dovodi do bolje glikoregulacije u dijabetskih bolesnika. U insulin-zavisnom obliku šećerne bolesti konzumacija 50g vlakna dnevno tokom 24 nedelje dovodi do značajnog poboljšanja glikoregulacije i smanjuje broj hipoglikemijskih incidenata. Kod dijabetesnih trudnica primena dijetskih vlakana dovela je do smanjenja ukupne potrebne dnevne doze insulina.
Gojaznost
Hrana bogata dijetskim biljnim vlaknima je po pravilu i smanjenog energetskog sadržaja, a s druge strane dovodi do bržeg razvoja osećanja sitosti. Takođe, hrana bogata biljnim vlaknima ima veći volumen te produžava uzimanje hrane i žvakanje. Studije koje su pratile efekte dijetskih biljnih vlakana u lečenju gojaznosti istakle su neophodnost njihove primene u dužem vremenskom periodu, preko 3 meseca. Pored povoljnih efekata u prikazanim oboljenjima postoje podaci o protektivnim efektima biljnih vlakana kod duodenalnog ulkusa i karcinoma kardije želuca. Nekirezultati ukuzuju da fruktooligosaharidi mogu dovesti do povećanja apsorcije kalcijuma.
ZBORNIK RADOVA Predrag Begović
ISHRANA I ZDRAVLJE
Viši Dipl.Nutricionist Dijetetičar EDITA STOKIĆ
Klinika za endokrinologiju, dijabetes i bolesti metabolizma, Institut za interne bolesti
Medicinski fakultet Novi Sad